Неге? Қазақстандықтар енді электр жарығы үшін көбірек төлейді

«KEGOC» АҚ – «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ компаниялар тобына кіретін Қазақстанның энергетикалық жүйесінің ұлттық операторы

KEGOC басшысы Нәби АЙТЖАНОВ Қырғызстандағы апат салдарынан неге Қазақстан жарықсыз қалғанын, электр энергиясы тапшылығынан қашан құтылатынымыз және тарифтерді көтеруден түсетін ақшаның қайда кететіні туралы айтып берді.

14 тамызда Қазақстанның бірнеше өңірінде жалп етіп жарық өшті. Нәби Айтжановтың айтуынша,  бұған Қырғызстандағы апат себеп болған. Екі гидрогенератор тоқтап қалыпты. Орталық Азия елдерінің энергетикалық жүйелері қатар жұмыс істейтіндіктен, бұл ақау Қазақстанға да әсер етті.

BES.media басылымына берген сұхбатында KEGOC басшысы Қазақстан қашан электр энергиясы импортынан бас тарта алатын жағдайға жететінін айтты. Тарифтер мәселесіне де жеке тоқталды: 2026 жылғы қазаннан бастап KEGOC қызметтерінің құны бес жыл бойы жыл сайын шамамен 10%-ға өсуі тиіс.

Қазақстан неге жарықсыз қалды

14 тамызда Қырғызстанда екі гидрогенератор тоқтап қалды. Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан және Тәжікстанның энергетикалық жүйелері өзара байланыста қатар жұмыс істейтіндіктен, бір елдегі апат көрші мемлекеттерге де әсер етуі мүмкін.

Айтжановтың айтуынша, генераторлар тоқтағаннан кейін қорғаныс автоматикасының іске қосылмауы жағдайды ушықтырған. Соның салдарынан ақау Қазақстанның энергетикалық жүйесіне де әсер етті.

KEGOC басшысының мәлімдеуінше, мамандар апаттан кейін он минут өткенде жарықты қалпына келтіруге кіріскен. Сағат 16:37-де Қазақстанның оңтүстік аймағындағы барлық шектеу жойылды.

Оқиғаның мән-жайын екі комиссия зерттеген. Айтжановтың сөзінше, екі комиссия да қазақстандық энергетиктердің әрекетін дұрыс деп таныды.

Бұл блэкаутқа кім жауап береді

KEGOC ол апатқа өзін кінәлі санамайды. Айтжановтың мәлімдеуінше, тергеу нәтижелері компания қызметкерлері тарапынан заңбұзушылықтар болмағанын көрсеткен. Сондықтан болған жағдайға байланысты оларды сыйақыларынан айыруға негіз жоқ.

Сонымен бірге қазақстандық энергетиктердің әрекеті дұрыс деп танылғаны мұндай жағдайлар енді қайталанбайды дегенге еш кепіл бермейді. Компания басшысының айтуынша, қазір энергетикалық жүйенің тұрақтылығына бағытталған техникалық шешімдер әзірленіп жатыр. Қорғаныс автоматикасы, генерациялайтын қуаттарды дамыту және электр желілерін жаңғырту мақсатында.

Тұтынушыларға қай апатқа кім кінәлі екені маңызды емес. Энергетикалық жүйеміздің басқа елдегі ақаулардан қаншалықты қорғалғаны және электр энергиясының өшіп қалмауына жол бермеу үшін қандай шаралар қабылданатыны маңызды.

Қазақстан электр энергиясы тапшылығынан қашан құтылады

KEGOC-тың болжамынша, Қазақстанда электр энергиясын өндіру мен тұтыну арасындағы тең көрсеткішке 2027 жылы-ақ қол жеткізе алады. Ал 2029 жылға қарай компания электр энергиясының профицитін, яғни өндіріс көлемінің ішкі тұтынудан асып түсуін болжап отыр.

Айтжановтың бағалауынша, 2032-2035 жылдары генерациялайтын қуаттардың артық көлемі шамамен 6,2 ГВт-қа жетуі мүмкін.

Алайда бұл болжамға жету жаңа электр станцияларын іске қосуды, қолданыстағы нысандарды жаңғыртуды және желілік инфрақұрылымды дамытуды көздейді. Тек өндіріс көлемін арттыру жеткіліксіз: электр энергиясын тұтынушыларға жеткізу жағы бар. Ол үшін сенімді электр беру желілері мен резервтік қуаттар болуы керек.

KEGOC басшысының айтуынша, соңғы үш жылда компания шамамен екі мың шақырым электр беру желісін салған. Сонымен қатар 27 желіні реконструкциялау жоспарланған.

Қазақстан Ресейге қаншалықты тәуелді?

Тағы бір мәселе – Ресейден электр энергиясын импорттау. Айтжанов келтірген мәліметтерге сәйкес, үш жыл бұрын Ресейден Қазақстанға электр энергиясының ең жоғары ағыны 2-2,5 ГВт-қа жеткен. Қазір бұл көрсеткіш 575 МВт-қа дейін төмендеген.

KEGOC басшысы сол кездегі тапшылық себептерінің бірі ретінде майнингті атады.

Импорт көлемін қысқарту жаңа электр станцияларын салумен, энергия жинақтау жүйелерін құрумен және магистральдық желілерді дамытумен қатар жүруі тиіс. KEGOC басшысының пікірінше, дәл осы шаралар Қазақстанға өзін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Дегенмен импортқа тәуелділіктің төмендеуімен электрмен қамтудағы сенімділік мәселесі түбегейлі шешіледі деуге болмайды. Энергетикалық жүйе жоғары жүктемелерге, апаттарға және тұтыну көлемінің маусымдық өзгерістеріне төтеп бере алуы керек.

Тарифтер неге өседі?

Тұтынушылар үшін ең маңызды мәселе – электр энергиясының құны.

Айтжановтың айтуынша, KEGOC қызметтерінің үлесіне электр энергиясының түпкі тарифінің шамамен 8%-ы тиесілі. Мысалы, компания тарифінің 11%-ға өсуі түпкі тұтынушылар үшін электр энергиясының құнын шамамен 0,3 теңгеге арттырған.

Бекітілген тарифтік бағдарламаға сәйкес, 2026 жылғы қазаннан бастап KEGOC тарифтері бес жыл бойы жыл сайын шамамен 10%-ға өсіп отыруы тиіс. Компания мұны электр желілерін салу мен жаңғыртуға қаражат қажеттігімен түсіндіреді.

Айтжанов акционерлерге дивиденд төлеу компанияның инвестициялық бағдарламасын қысқартпайтынын мәлімдеді. Оның болжамынша, ірі инфрақұрылымдық жобалар аяқталғаннан кейін тарифтердің өсу қарқыны инфляция деңгейіне дейін баяулауы мүмкін. Алайда бұл энергетикалық жүйенің алдағы қажеттіліктеріне байланысты болады.

Осылайша, тұтынушыларға электр желілерін ағымдағы күтіп ұстау үшін ғана емес, оларды жаңарту үшін де ақы төлеу ұсынылып отыр. Сонымен бірге алдағы шығындардың негізін бағалау үшін инвестициялық бағдарламаның нақты нәтижелері маңызды: қандай нысандар салынады немесе реконструкцияланады, инфрақұрылымның тозу деңгейі қаншалықты төмендейді және электрмен жабдықтау сенімдірек бола ма?

Қыста электр энергиясы жетпей қалмай ма

Айтжановтың болжамынша, алдағы жылыту маусымында Қазақстанда электр энергиясын тұтынудың ең жоғары көлемі 18,1-18,2 ГВт-қа жетуі мүмкін.

Оның бағалауынша, жаңа қуаттарды іске қосу және электр станцияларын жаңғырту елдің қыстан тыныш шығуына көмектесуі тиіс. Алайда энергетикалық жүйенің тұрақтылығы өндірілетін электр энергиясының көлемімен ғана байланысты емес. Электр энергиясын қажетті жерлерге жеткізу үшін резервтік қуаттар мен электр беру желілерінің өткізу қабілеті жеткілікті болуы керек.

Сондықтан тариф мәселесі үлкен жауапкершілік жүктейді. Егер халық пен бизнес KEGOC қызметтері үшін жыл сайын көбірек төлеуі тиіс болса, компания тұтынушыларға қандай өзгерістер болып, салынған қаражаттың тиімділігі қандай болғанын түсіндіруі керек.

Сұхбат барысында Айтжанов Астанадағы үйінде кейде жарық өшіп қалатынын, ал үйдегі коммуналдық төлемдермен көбіне әйелі айналысатынын да айта кетті. Оның сөзінше, автоматты датчиктер мен тұтынуды басқару жүйелері электр энергиясы мен басқа да ресурстарға жұмсалатын шығынды 20-30%-ға қысқартуға мүмкіндік береді.

Алайда жеке үй шаруашылығындағы үнемдеу жүйелі мәселені шешпейді. Тұтынушылар үшін энергетика саласы жұмысының басты тиімділік көрсеткіші – бірнеше жылдан кейін электр энергиясының профициті болады деген уәде ғана емес, сонымен қатар қандай қызмет үшін ақы төлеп отырғанын түсіне отырып, электр энергиясын үзіліссіз пайдалану мүмкіндігі.

Болат ЖӘМІШЕВТІҢ төрағалығымен өткен «Самұрық-Қазына» АҚ Қоғамдық кеңесінің отырысында «KEGOC» АҚ басқарма төрағасы Нәби Айтжанов компанияның қысқы маусымға дайын екенін хабарлады. KEGOC жоспарланған жөндеу бағдарламасын толық көлемде орындап, 2 қазанда 2026-2027 жылдардағы жылыту маусымына дайындық паспортын алды.

Фото: BES.media.

АЛЫП-ҚОСАРЫҢЫЗ БОЛСА, ТАЛҚЫЛАЙТЫН TELEGRAM КАНАЛЫМЫЗ БАР!