Цифрлық із: деректеріміз бөтен біреулердің қолына түссе не болады

Бұл ақпарат кімге қажет және олар оны қалай алады?

Алдыңғы материалда цифрлық із деген не екенін жаздық. Оны әдейі жасамайды екенбіз. Біз телефон пайдаланғанымызбен-ақ «із» қалдырамыз. Бір құрылғы мен бір нөмірге неғұрлым көп сервис байланыстырылса, өміріміз туралы ақпарат соғұрлым толық бола түседі. Демек, мынадай сұрақ туындайды: біз туралы жалпы қандай ақпарат бар, ол кімде сақталады, оған кімнің қолы жетеді және бір күні сол ақпарат бөтен адамдардың қолына түссе, не болуы мүмкін? Мұның бірнеше нұсқасын қарастырып көрейік. Әзірге, әрине, таза теориялық тұрғыда.

Біріншіден – алаяқтар

Егер сіз туралы онсыз да жеткілікті ақпарат белгілі болса, интернет-банктің құпиясөзін ұрлаудың қажеті жоқ. Мысалы, алаяқ мынадай ақпаратты біледі:

– аты-жөніңізді;

– телефон нөміріңізді;

– жұмыс орныңызды;

– туыстарыңыздың есімдерін;

– тұратын қалаңызды;

– күн тәртібіңізді;

– қай жерде демалатыныңызды;

– қандай банктер мен сервистерді пайдаланатыныңызды.

Енді оған сенімді көрінетін аңызды ойлап табу әлдеқайда оңай.

«Сәлеметсіз бе, Қайрат Ибрагимович. Бүгін сіздің осындай дүкеннен сатып алғаныңызды көріп отырмыз. Қазір картаңыз бойынша күдікті операция жасалып жатыр…»

Алаяқ сіз туралы неғұрлым көп білсе, алдауы соғұрлым оңай.

Екіншіден – аңду

Бұл жерде цифрлық із жай ғана құпиялылық мәселесі емес, кәдімгі қауіпсіздік мәселесіне де айналуы мүмкін.

Егер адам үнемі бір жерден сурет жариялап, геолокацияны қосып жүрсе және оның профилі ашық болса, оның әдеттегі бағыттарын анықтауға болады. Мысалы, адам күн сайын таңертең кофеханада түскен суретін жариялайды делік. Осылайша оның ол жерге қай уақытта келетіні белгілі болады. Кейін ол үйінен сурет жариялайды – суреттен ауласы көрінеді. Содан кейін жұмысынан түскен суретін жариялайды.

Бір қарағанда мұндай жарияланымдар зиянсыз көрінеді. Бірақ бәрін біріктіргенде, олар адамның күнделікті өмірінің егжей-тегжейлі картасына айналады.

Үшіншіден – бопсалау

Менің жеке өміріне ешкім қызықпайды деп ойлайтын адамды елестетіп көрейік. Бірақ цифрлық ізде мыналар болуы мүмкін:

– хат-хабар;

– фотосуреттер;

– барған жерлерінің тарихы;

– сатып алулар туралы деректер;

– сапарлар туралы мәліметтер;

– белгілі бір адамдармен байланыстар.

Егер бұл мәліметтер өзгенің қорқынышынан ақша тапқысы келетін адамның қолына түссе, бопсалаудың классикалық схемасы пайда болады: «Біз сіз туралы білуге тиіс емес нәрселерді білеміз».

Бұл ретте ақпарат міндетті түрде адамның беделіне нұқсан келтіретін болуы шарт емес. Кейде адамның белгілі бір ақпараттың жария болғанын мүлде қаламайтынының өзі жеткілікті.

Төртіншіден – бүлінген бедел

Тағы бір мәселе бар: жарияланғаннан кейін цифрлық ізді бақылау іс жүзінде мүмкін емес.

Сіз фотосуретті өшірдіңіз. Бірақ біреу оны сақтап қоюы мүмкін.

Посты өшірдіңіз. Біреу оның скриншотын жасап үлгеруі мүмкін.

Пікірді өшірдіңіз. Ол архивте қалып қоюы мүмкін.

Никнеймді өзгерттіңіз. Ескі никнейм іздеу нәтижелерінде немесе басқа біреудің жарияланымдарында сақталуы мүмкін.

Бұл әсіресе жұмысы беделіне байланысты адамдар үшін жағымсыз жағдайға айналады.

Бүгін ақымақтықпен түсірілген сурет бес жылдан кейін сіздің мансабыңызға қатысты шешім қабылдайтын адамның алдында жатуы мүмкін.

Өзіңіз құрастырмаған цифрлық профиль

Адамдардың профильдерін компаниялар, жарнама желілері және data brokers деп аталатын деректер брокерлері құрастыра алады. Олар әртүрлі дереккөздерден ақпарат жинап, оны біріктіреді де, басқа компанияларға сатады немесе береді.

Мысалы, адамдарды іздеуге арналған сайттар ашық тізілімдерден, әлеуметтік желілерден және басқа коммерциялық дереккөздерден алынған мәліметтерді біріктіруі мүмкін. Нәтижесінде бір ғана аты-жөн немесе телефон нөмірі бойынша әлдеқайда толық есеп алуға болады: мекенжайлар, туыстар, жұмыс орны, мүлік туралы мәліметтер және басқа да деректер.

Сіз туралы досье қазірдің өзінде бар болуы мүмкін, тіпті дәл қазір де жасалып жатқан шығар. Ал сіз оны кім жинағанын білмеуіңіз де мүмкін.

Деректерді жинаудың ашық еместігі – негізгі мәселелердің бірі. Көп жағдайда деректер брокерлерінің нарығының өзі адамға көрінбейді: ол өзі туралы қандай ақпараттың жиналғанын және оның кімге берілетінін білмеуі мүмкін.

Байланыс операторлары ақпараттан қалай пайда табады?

Қазақстандықтар байланыс операторына орасан ақпарат қалдырады: нөмірді рәсімдеу кезінде берілген паспорттық деректер, телефон нөмірі, құрылғының орналасқан жері туралы мәліметтер, қосылу тарихы, интернет-трафик туралы ақпарат және басқа да техникалық деректер.

Ал Beeline, Kcell және Tele2/Altel біздің жеке өміріміздегі ақпараттан айтарлықтай табыс тауып отыр. Оның бірнеше мысалы бар.

Нысаналы жарнама. Тапсырыс беруші компания операторға қандай аудиторияны қамтығысы келетінін айтады: мысалы, белгілі бір жастағы, табысы, қызығушылықтары бар немесе нақты бір жерде жүрген адамдарды. Оператор өзі қажетті абоненттерді таңдап, оларға SMS, push-хабарламалар жібереді немесе қоңырау шалады.

Мінез-құлыққа негізделген жарнама. Абоненттердің белсенділігін көрсететін әртүрлі белгілер пайдаланылады. Мысалы, Altel «нақты уақыттағы триггерлер» бойынша жарнама ұсынады – адам әуе билеттерін іздейді, содан кейін оған басқа сервистің ұсынысы келуі мүмкін.

Аудиторияны сегменттеу. Kcell бизнеске қажетті аудиторияны таңдауға және жарнамалық науқандар жүргізуге мүмкіндік беретін Kcell Контакт, Target Call және Digital Target сервистерін сатады.

Скоринг. Операторлар клиенттердің қаржылық және тұтынушылық мінез-құлқын, мысалы, олардың төлем қабілетін бағалауды ұсынады.

Верификация. Компаниялар клиент ұсынған мәліметтерді оператор желісіндегі ақпаратпен салыстырып, тексере алады.

Аналитика. Операторлар бизнеске аудитория мен нарықты зерттеуге арналған аналитикалық өнімдерді де ұсынады.

Сонымен бірге Beeline мен Kcell жарнама берушілерге абоненттердің жеке деректері мен нөмірлерін бермейтінін, оның орнына дербестендірілмеген сегменттермен жұмыс істейтінін мәлімдейді: бизнес қажетті аудиторияны таңдауға мүмкіндік алады, ал жарнаманы оған оператордың өзі жеткізеді.

Tele2/Altel де жарнама беруші нақты абонент туралы ақпаратты және оның белгілі бір сегментке неліктен түскенін білмейтінін мәлімдейді.

Қазіргі таңда Қазақстанда бұл коммерциялық модельдердің барлығы заңды. Ал басқа елдерде қалай?

Жалғасы бар.

Фото: ЖИ көмегімен жасалған.

АЛЫП-ҚОСАРЫҢЫЗ БОЛСА, ТАЛҚЫЛАЙТЫН TELEGRAM КАНАЛЫМЫЗ БАР!

Цифрлық із деген бар. Оны да қазір қорғау керек