Цифрлық із: Еуроодақ елдерінде жеке деректер қалай қорғалады

Қазақстандық байланыс операторларының клиенттері қандай деректері өңделіп жатқанын біле ме?

Алдыңғы мақалаларда цифрлық із деген не екенін, байланыс операторлары адам туралы қандай ақпарат жинауы мүмкін екенін және ол ақпарат бөтен адамдардың қолына түссе не болатынын жаздық. Енді Еуроодаққа назар аударайық. Онда мұндай деректерді пайдалану мәселесімен заң шығарушылар ғана емес, соттар да талай жылдан бері айналысып келеді.

Оператор деректерді сақтауды қашан доғаруы керек

Еуропада пайдаланушылардың қозғалысы туралы мәліметтерді сақтау жиі дауға ұласады.

2016 жылы Еуроодақ соты Швеция мен Ұлыбритания заңнамасына қатысты істерді қарады. Абоненттердің трафигі мен жүрген жері туралы деректерді байланыс операторлары мемлекеттік органдар үшін сақтауы тиіс деген талапқа қатысты істер еді. Сот ЕО заңнамасы мұндай деректерді сақтауға жол бермейтінін атап көрсетті.

2022 жылы ЕО соты осыған ұқсас тағы бір істі қарады – бұл жолы Германияда. Тағы да пайдаланушылардың трафигі мен жүрген жері туралы деректерді сақтауға қатысты. Сот мұндай деректерді сақтау адам құқықтарына қол салу екенін растады.

Жарнама да бақылауға алынды

Еуропадағы тағы бір ірі дау мемлекетке емес, жарнама нарығына қатысты туындаған. Интернетте Real-Time Bidding технологиясы бұрыннан бар – бұл жарнамалық платформалардың қашан қай пайдаланушыға қандай жарнама көрсетуін шешетін жүйе. Ол үшін пайдаланушының орналасқан жері, жасы, іздеу тарихы және сатып алулары туралы мәліметтер пайдаланылуы мүмкін.

2024 жылы ЕО соты IAB Europe ісін қарастырып, мұндай жүйенің қалай жұмыс істейтініне жеке тоқталды. Сот жарнамалық мақсатта пайдаланушының профилін қалыптастыру үшін қолданылатын ақпарат дербес деректер болып саналады деп шешті. Нысаналы жарнама үшін мұндай деректерді жинау және өңдемес бұрын пайдаланушының келісімін алу қажет.

Оператор да заң бұзушы болуы мүмкін

Сонымен қатар, Еуропаның тәжірибесі цифрлық ізбен жұмыс істеуге қойылатын талаптардың телекоммуникациялық компаниялардың өзіне де тікелей қатысты екенін көрсетеді.

Мысалы, Грекияда жергілікті реттеуші орган дербес деректерді қорғау талаптарын бұзғаны үшін Vodafone компаниясына айыппұл салды. Тексеру бір әйелдің шағымынан кейін басталған. Оның атына сырттай алдын ала төленген 15 ұялы байланыс нөмірі тіркелген. Реттеуші GDPR талаптарының бұзылғанын, соның ішінде деректерді өңдеу қауіпсіздігіне қатысты талаптардың сақталмағанын анықтады. Еуропалық деректерді қорғау жөніндегі кеңес бұл ақпаратты 2025 жылы жариялады.

Ал 2026 жылы еуропалық реттеуші Vodafone-Panafon компаниясына қатысты тағы бір іс туралы хабарлады. Компанияға пайдаланушының жеке деректерін алып, оны өңдегені үшін айыппұл салынды.

Еуропада пайдаланушылар өзі туралы қандай деректер өңделіп жатқанын біледі. Қажет жағдайда деректерін алуға тыйым салып, немесе оны өңдеуді шектей алады.

Қазақстанда бұл мәселе қалай реттеледі

Бұл тұрғыда Қазақстан нарығында да қызық жағдай болып жатыр. Мұнда да цифрлық із аудиторияны коммерциялық сегменттеу мақсатында пайдаланылады.

Мысалы, Beeline бизнеске Big Data негізінде жұмыс істейтін MobileAd сервисін ұсынады. Компанияның хабарлауынша, аудиторияны 400-ден астам таргетинг критерийі бойынша таңдауға болады. Оның ішінде қала, жас, жыныс, қызығушылықтар, желідегі мінез-құлық ерекшеліктері, құрылғы түрі және география бар. Бұл белгілі бір қаладағы барлық абонентке SMS жіберумен ғана шектелмейді. Beeline материалдарында пайдаланушыларды қызығушылықтары мен мінез-құлқына қарай сегменттеудің мысалдары келтірілген. Оператордың өзі сервисті қажетті мақсатты аудиторияны таңдау мүмкіндігі ретінде сипаттайды. Одан кейін жарнамалық хабарламаны белгіленген параметрлерге сәйкес келетін пайдаланушылар алады.

Еуропалық тәжірибе негізгі мәселелер дәл осы деңгейде туындайтынын көрсетеді: қандай деректерді пайдалануға болады, қандай мақсатта, қандай негізде және пайдаланушы өзі туралы жиналған ақпаратпен не істеліп жатқанын қаншалықты түсінеді.

Фото: ЖИ көмегімен жасалған.

АЛЫП-ҚОСАРЫҢЫЗ БОЛСА, ТАЛҚЫЛАЙТЫН TELEGRAM КАНАЛЫМЫЗ БАР!