“Новая расстрельная”: журналисты Казахстана выступили против статьи о распространении заведомо ложной информации

Статья как механизм подавления свободы слова

В Казахстанском пресс-клубе сегодня, 22 апреля, прошла пресс-конференция, на которой выступили известные казахстанские журналисты: Марат АСИПОВ, Лукпан АХМЕДЬЯРОВ, Назира ДАРИМБЕТ и Ардак БУКЕЕВА. Поводом для обращения журналистов к общественности стала новая практика по применению статьи 274 УК РК “Распространение заведомо ложной информации”.

К примеру, месяц назад журналистка Ботагоз ОМАРОВА оказалась под следствием по статье 274 УК РК, она находится под домашним арестом и, кроме того, не может распространять данные дела. То есть общественности остается только догадываться — что произошло, в чем заключается обвинение и как журналистка может себя защитить. Единственное, что известно на данный момент — досудебное расследование было зарегистрировано по заявлению некой гражданки О.Б. Кроме того, в квартире журналистки прошел обыск.

— Да, сейчас эта статья 274 УК РК применяется в основном по отношению к журналистам, но в будущем она коснется всех. Как это происходило раньше, в соответствии с Гражданским кодексом: допустим, человек, который недоволен информацией в статье, отправлял досудебную претензию в редакцию. Потом редакция должна была рассматривать эту претензию в течение 15 дней. Дальше, если стороны не придут к какому-то согласию между собой, тогда должны обращаться в суд. Суд рассматривает дело в открытом режиме. То есть человек, который был недоволен статьей, предоставляет свои доказательства, журналист — свои. Происходит та самая обязательная состязательность открытого процесса, — поясняет Марат Асипов.

Новая же практика, по словам Асипова, жёстко ограничивает в правах журналиста.

— Теперь же все проходит тайно. То есть в той же самой ситуации любой человек может, не обращаясь в суд, пойти в районное отделение полиции, где следователь, руководствуясь своими убеждениями, может отправить человека на два месяца в следственный изолятор. Знаем ли мы, что сейчас происходит с Ботагоз Омаровой? Не знаем. И никто не знает, какие допросы проводятся, с какой целью и почему вообще ее арестовали, — говорит Марат Асипов.

По мнению журналиста, если так продолжится и дальше, статья из инструмента репрессий против неугодных журналистов сможет быстро привести к обыкновенным бытовым доносам. Например, рядовой казахстанец прочтет что-то про налоги, расскажет об этом кому-то на мероприятии, а тот, кто новость услышит, пойдет к следователю и напишет заявление. И уже следователь, руководствуясь внутренними убеждениями, закроет человека на два месяца, хотя еще и не было признано судом — является ли эта информация ложной или нет.

Автор youtube — канала “Просто журналистика” Лукпан Ахмедьяров сам является субъектом уголовного дела по этой статье, он отметил два важных момента в новой практике ее применения.

— Сейчас полицейские могут даже не столько привлечь к ответственности, сколько закошмарить человека. Причем делает это даже не следователь, а обычный участковый полицейский. Журналиста доставляют в полицейский участок, его задерживают как особо опасного преступника, к нему применяют такие же меры — арест имущества, осмотр, обыск. По УПК, чтобы проводить обыск, нужно взять санкцию со стороны суда, показать человеку, чтобы он выдал добровольно то, что ищет следователь.

Власть формирует такую правоприменительную практику, когда у журналистов нет возможности защищаться. Огласка, публичное обсуждение — это тоже часть защиты журналиста. Журналисты, которые оказались субъектами уголовного преследования, лишены этой возможности, потому что еще и используется статья, запрещающая публиковать какую-либо информацию, которая относится к делу. Распространение такой информации приравнивается чуть ли не к уголовному преступлению, — говорит Лукпан Ахмедьяров.

По словам журналиста, когда в апреле прошлого года полиция предъявила ему обвинения по статье 274 УК РК, он отказался подписывать расписку о неразглашении и благодаря этому смог публично обсуждать произошедшее. Позже Ахмедьярову удалось доказать, что распространяемая им информация соответствует действительности и не является ложной. Однако другие журналисты все же дали расписку о неразглашении и теперь находятся в информационном вакууме и не могут рассказать, что с ними происходит.

— Эта статья становится общественно опасной. У нее нет никаких ограничений. Она может применяться и в бизнес-войнах. То есть достаточно второй стороне написать заявление и все, никто не будет разбираться, ложные там сведения или нет, заказали статью или не заказали. Эта статья ведь не первый год существует, а сейчас появилась необходимость, и ее “вытащили на свет” и используют налево-направо. Такого размаха у нас давно не было, это такое начало, если эту тему не поднять сейчас, мы обернуться не успеем, как окажемся в сильно другой стране, — считает журналист Ардак Букеева.

Сейчас журналисты написали обращение к депутатам, ряду министров и в администрацию президента, чтобы те дали официально разъяснение по поводу правоприменительной практики этой статьи. Кроме того, в Сети появилось обращение журналистов к президенту РК Касым-Жомарту ТОКАЕВУ с просьбой декриминализировать статью 274 УК РК “Распространение заведомо ложной информации”.

Вот текст обращения, которое каждый может отправить в министерство, ведомства, Верховный суд, Генпрокуратуру, МВД, депутатам парламента.

«ҮНДЕУ

ҚР Қылмыстық кодексі 274-бабының құқық қолдану практикасы және оның ережелерін қайта қарау қажеттілігі туралы

ҚР Қылмыстық кодексі 2015 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілген сәттен бері журналистердің кәсіби қауымдастығы мен құқық қорғаушылар 274-баптың («Көрінеу жалған ақпарат тарату») қолданылуына алаңдаушылық білдіріп келеді. Алайда, бастапқы кезеңде бұл норма «Масс-медиа туралы» заңда көзделгендей, дау азаматтық тәртіпте шешілгеннен кейін ғана қолданылатын.

Иә, қылмыстық заңның мұндай нормасын қабылдау әлеуметтік желілер мен мессенджерлерде жалған ақпарат таратуға байланысты бірнеше фактімен негізделді. Атап айтқанда, сол кезеңде қоғамдық орындарға (сауда-ойын-сауық орталықтары, мектептер және т.б.) «жарылғыш зат қойылды» деген жалған хабарламалар түсіп, телефон терроризмі жағдайлары орын алды. Шынында да, қоғам осындай қасақана зиянды әрекеттерден қорғануға мұқтаж болды.
Алайда соңғы жылдары Қылмыстық кодекстің 274-бабы нақты өлшемдердің болмауына байланысты журналистер мен әлеуметтік желілердің белсенді қолданушыларына қатысты соттан тыс қысым көрсету құралына айналып кетті. Сонымен қатар бұл тетік қоғамдық маңызы бар, бірақ белгілі бір қаржы-өнеркәсіптік топтар мен жекелеген бизнес өкілдеріне қолайсыз ақпаратты бұғаттау үшін пайдаланылуы да жоққа шығарылмайды.

ҚК-нің 274-бабы бірінші бөлігінің диспозициясы қоғамдық тәртіптің бұзылу қаупін тудыратын немесе азаматтар мен ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне не қоғам мен мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтіруі мүмкін көрінеу жалған ақпарат таратқаны үшін жауаптылықты көздейді.

Аталған норманы тікелей түсіндіру қылмыстық жауаптылықтың туындауы үшін қылмыс субъектісі «көрінеу жалған ақпаратты», сондай-ақ қоғамдық тәртіптің бұзылу қаупін немесе азаматтар мен ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне, қоғам мен мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтіру қаупін «тудыратын» ақпаратты таратқан болуы тиіс екенін білдіреді.

Алайда мұндай ақпараттың «жалған» және/немесе «көрінеу жалған» болып саналатынын айқындау тек қанат соттың айрықша құзыретіне кіреді.

Сонымен бірге журналистке қатысты қылмыстық іс қозғау үшін тергеушінің немесе анықтаушының таратылған ақпаратты (жарияланымды) «көрінеу жалған» және қоғамдық тәртіптің бұзылу қаупін, азаматтардың, қоғам мен мемлекеттің мүдделеріне зиян келтіру қаупін тудырады деп субъективті түрде бағалауының өзі жеткілікті.
Осыдан кейін істің мән-жайын тергеу үшін тергеуші немесе анықтаушы өзінің субъективті пайымына сүйене отырып, мұндай журналисті қамауға алу үшін сот санкциясын сұратады. Тергеу соты да «қоғамдық тәртіптің бұзылу қаупі» ұғымын субъективті бағалау негізінде бұлтартпау шарасын тағайындайды.

Нәтижесінде адам тек «қауіп тудыруы мүмкін» деген болжамның негізінде алдымен 10 тәулікке, кейін 2 айға дейін қамауда отырады.

Бұл ретте қылмыстық заңда қоғамдық тәртіптің бұзылу қаупін немесе зиян келтіру қаупін тудыратын «ақпараттың» не екенін түсіндіретін ескерту (анықтама) жоқ. Қылмыстық практикада «қауіп тудыратын ақпараттың» өлшемдері және қылмыс құрамы субъектісінің нақты қандай әрекеттері «қауіп тудыратыны» белгіленбеген.

Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық базасында ҚК-нің 274-бабы бойынша құқық қолдану практикасын айқындайтын Жоғарғы Соттың нормативтік қаулылары да жоқ. Бұл әрі қылмыстық істі қарау сатысындағы соттарға әрі сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысындағы қылмыстық қудалау органдарына қатысты.

Бұл мәселе соңғы уақытта аталған бап бойынша кінәсі дәлелденбеген журналистерді, бұқаралық ақпарат құралдарының редакторларын, блогерлерді және басқа да тұлғаларды жауапқа тарту фактілерінің көбеюіне байланысты ерекше өзектілікке ие болып отыр. Олардың кінәсі дәлелденбесе де, кәсіби қызметін жалғастыру мүмкіндігінен айырылуы арқылы олар іс жүзінде жазаланып жатыр.

Тек соңғы айлардың өзінде бірқатар белгілі журналистер жария кеңістікте және азаматтық тәртіпте өздерін қорғау мүмкіндігінсіз үйқамаққа алынды.

Айта кету керек, ҚК-нің 274-бабының журналистерге қолданылатын 1, 2, 3-бөліктері дайындық сатысынан бастап жауаптылық туындайтын ауыр немесе аса ауыр қылмыстар қатарына жатпайды (мысалы, терроризм немесе адам өлтіру). Алайда 274-баптың қазіргі редакциясында қылмыстық қудалау үшін тек «қауіп тудырудың» өзі жеткілікті.

Бұдан бөлек, қоғамдық тәртіптің бұзылу қаупін, азаматтардың, қоғам мен мемлекеттің мүдделеріне зиян келтіру қаупін тудыру фактісінің өзі қоғамдық тәртіптің нақты бұзылуы орын алмаған жағдайда қылмысқа, теріс қылыққа немесе құқық бұзушылыққа жатпайды.

Өз кезегінде, «жалған ақпарат таратусыз» қоғамдық тәртіпті бұзу тек әкімшілік құқық бұзушылық ретінде қаралады және ол үшін көзделген жауаптылық 274-бап бойынша журналистерге тек «қауіп тудырғаны» үшін қолданылатын санкциямен салыстыруға келмейді.

ҚК-нің 274-бабын тергеу және анықтау органдарының, сондай-ақ бұлтартпау шарасын таңдау кезінде тергеу соттарының қолдану практикасын мұқият әзірлеу қажет деп санаймыз. Бұл жазықсыз адамдарды, соның ішінде журналистерді, мерзімінен бұрын қудалау мен қамауға алуды болдырмау үшін қажет.

Журналистер жүйелі кемшіліктер мен сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін әшкерелей отырып, қоғамдық бақылаудың аса маңызды функциясын атқарады.

Қоғамды тұрақсыздандыруға бағытталған қасақана ниет дәлелденбестен, тек «қауіп тудырғаны» үшін қылмыстық қудалау журналистердің жұмысын тұралатып, оларды өзін-өзі цензуралауға мәжбүрлейді және азаматтарды қоғамдық маңызы бар ақпаратты алу мен тарату құқығынан айырады.

Сондай-ақ ҚК-нің 274-бабы 1-бөлігінің диспозициясын қайта қарау қажет деп санаймыз.

Қоғамдық тәртіптің нақты бұзылуы мен нақты зиян келтіру фактісі болмай тұрып, азаматтардың, қоғам мен мемлекеттің мүдделеріне зиян келтіру немесе қоғамдық тәртіптің бұзылу «қаупін тудырады» деген тұжырымдаманы қолдану құқықтық мемлекет жағдайында ҚЫЛМЫСТЫҚ ЖАУАПТЫЛЫҚ үшін жеткілікті негіз бола алмайды.

ҚК-нің 274-бабының 1 және 2-бөліктерін қылмыстық құқық бұзушылық қатарынан шығарып, оларды әкімшілік құқық бұзушылықтар саласына енгізу мүмкіндігін қарастыру қажет.

Жоғарыда баяндалғанның негізінде, осы үндеуді қарап, Қазақстан Республикасының жазықсыз азаматтарын қылмыстық жауаптылыққа тартудың алдын алу үшін мынадай пәрменді шаралар қабылдауды сұраймыз:

– ҚК-нің 274-бабын тергеу және анықтау органдарының, сондай-ақ бұлтартпау шарасын таңдау кезінде тергеу соттарының қолдану практикасын әзірлеуге бастамашылық ету, бұл жазықсыз адамдарды мерзімінен бұрын қудалау мен қамауға алуды болдырмау үшін қажет;
– Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотында ҚК-нің 274-бабын қылмыстық соттардың қолдану практикасын әзірлеуге бастамашылық ету;
– ҚК-нің 274-бабы бірінші бөлігінің диспозициясын қоғамдық тәртіптің нақты бұзылуы мен нақты зиян келтіру фактісінсіз «қауіп тудыру» тұжырымдамасын қолдану бөлігінде заңнамалық деңгейде қайта қарауға, сондай-ақ 1 және 2-бөліктерін әкімшілік құқық бұзушылықтар саласына енгізу мүмкіндігімен декриминализациялауға бастамашылық ету.

Қазақстан Конституциясымен кепілдік берілген сөз бостандығы негізсіз қылмыстық қудалау алдындағы қорқынышпен шектелмеуі тиіс.

Осы мәселені шешуде конструктивті диалог пен Сіздің көмегіңізге үміт артамыз».

«ОБРАЩЕНИЕ

относительно правоприменительной практики и необходимости пересмотра положений статьи 274 Уголовного кодекса Республики Казахстан

С момента введения в действие Уголовного кодекса РК 1 января 2015 года, профессиональное сообщество журналистов и правозащитники выражали обеспокоенность применением статьи 274 («Распространение заведомо ложной информации»). Однако поначалу эта норма применялась после разрешения спора в гражданском порядке, как это предусматривается Законом о масс-медиа.

Да, необходимость принятия такой нормы уголовного закона была обусловлена несколькими фактами распространения ложной информации в социальных сетях и мессенджерах. Так, в то время имели место случаи телефонного терроризма, когда «минировались» общественные места (ТРЦ, школы и т.д.). И действительно общество нуждалось в защите от таких преднамеренных действий злоумышленников. Но в последние годы статья 274 УК трансформировалась в инструмент внесудебных репрессий против журналистов и активных пользователей социальных сетей из-за отсутствия четких критериев. Не исключается также использование этого инструмента финансово-промышленными группами и отдельными бизнесменами для блокировки общественно важной, но нежелательной для них информации.

Диспозиция части первой статьи 274 УК предусматривает ответственность за распространение заведомо ложной информации, создающей опасность нарушения общественного порядка или причинения существенного вреда правам и законным интересам граждан или организаций либо охраняемым законом интересам общества или государства.

Прямое толкование данной нормы предполагает, что для наступления ответственности субъект преступления, должен распространить «заведомо ложную информацию», «создающую опасность» нарушения общественного порядка или причинения существенного вреда правам и законным интересам граждан или организаций либо охраняемым законом интересам общества или государства.

Но является ли такая информация «ложной» и/или «заведомо ложной» — исключительная прерогатива суда.

При этом для возбуждения уголовного дела в отношении журналиста достаточно лишь субъективного мнения следователя/дознавателя, который счел, что распространенная журналистом информация (публикация) якобы является «заведомо ложной», «создающей опасность» нарушения общественного порядка, причинения вреда интересам граждан, общества и государства. Далее для расследования обстоятельств дела, следователь/дознаватель на основе своего субъективного мнения запрашивает санкцию суда на заключение под стражу (арест) такого журналиста. Следственный суд, исходя из своих субъективных оценок определения «опасности нарушения общественного порядка», устанавливает такую меру пресечения. В результате человек оказывается под стражей (арестом) лишь за предположение, что существует угроза «создание опасности» сначала на 10 дней, потом на 2 месяца.

При этом в уголовном законе отсутствует примечание (определение), разъясняющее, что является «информацией, создающей опасность» нарушения общественного порядка или причинения вреда. В уголовной практике отсутствуют критерии «информации, создающей опасность» и того, какие именно действия субъекта состава преступления «создают опасность». Впоследствии уголовный суд, также без четких определений и критериев «создания опасности», выносит приговор такому журналисту.

В нормативной базе РК отсутствуют нормативные постановления Верховного суда РК, устанавливающие правоприменительную практику по статье 274 УК, как для суда на стадии рассмотрения уголовного дела, так и для органов уголовного преследования, на стадии досудебного расследования. Данный вопрос становится актуальным в свете многочисленных фактов привлечения по данной статье уголовного закона журналистов, редакторов СМИ (масс-медиа), блогеров и т.д., вина которых не доказана, но они уже фактически наказываются невозможностью продолжать свою профессиональную деятельность. Только в последние месяцы целый ряд известных журналистов помещены под домашний арест с невозможностью защищать себя в публичном поле и гражданском порядке.

Важно отметить, что части 1, 2, 3 статьи 274 УК (те, которые применимы к журналистам) – не подпадают под определение тяжких или особо тяжких преступлений, за которые наступает ответственность с момента подготовки (например «терроризм», «убийство»), однако в такой редакции статьи 274 УК, для уголовного преследования – достаточно лишь «создания опасности»… Более того, сам факт «создания опасности» нарушения общественного порядка, причинения вреда интересам граждан, общества и государства, вовсе не является преступлением, проступком или правонарушением без самого факта нарушения общественного порядка. В свою очередь «нарушение общественного порядка» без «распространения ложной информации» – является лишь административным правонарушением, ответственность за совершение которого, несравнима с санкцией статьи 274 УК, наступающей для журналистов уже лишь за «создание опасности».

Считаем необходимым тщательно разработать практику применения статьи 274 УК РК органами следствия и дознания, следственными судами по избранию меры пресечения, чтобы исключить преждевременное преследование и аресты невиновных лиц, журналистов. Журналисты выполняют важнейшую функцию общественного контроля, вскрывая системные недостатки и коррупционные риски. Уголовное преследование за «создание опасности» без доказанного умысла на дестабилизацию общества парализует работу журналистов, принуждая их к самоцензуре и лишая граждан права на получение и распространение общественно значимой информации.

Полагаем также необходимым пересмотреть диспозицию части 1 статьи 274 УК. Использование формулировки «создающей опасность» нарушения общественного порядка, причинения вреда интересам граждан, общества и государства, без фактического нарушения порядка и причинения вреда в правовом государстве не может стать достаточным для наступления УГОЛОВНОЙ ОТВЕТСТВЕННОСТИ. Необходимо рассмотреть возможность декриминализации частей 1, 2 статьи 274 УК РК с введением таких составов в область административных правонарушений.

На основании вышеизложенного, просим рассмотреть настоящее обращение и принять действенные меры, на предотвращение привлечения к уголовной ответственности невиновных граждан РК, а именно:

• Инициировать разработку практики применения статьи 274 УК РК органами следствия и дознания, следственными судами по избранию меры пресечения, чтобы исключить преждевременное преследование и аресты невиновных лиц.
• Инициировать в Верховном суде РК разработку практики применения статьи 274 УК РК уголовными судами РК;
• Инициировать на законодательном уровне пересмотр диспозиции части первой статьи 274 УК в части использования формулировки «создающей опасность» нарушения общественного порядка, причинения вреда интересам граждан, общества и государства, без фактического нарушения порядка и причинения вреда, с возможностью декриминализации частей 1, 2 статьи 274 УК РК, с введением таких составов в область административных правонарушений.

Свобода слова, гарантированная Казахстану его Конституцией, не должна быть ограничена страхом перед необоснованным уголовным преследованием. Надеемся на конструктивный диалог и Ваше содействие в решении данного вопроса».

ДЕЛИТЕСЬ СВОИМ МНЕНИЕМ И ОБСУЖДАЙТЕ СТАТЬЮ НА НАШЕМ КАНАЛЕ В TELEGRAM!