Цифрлық із: АҚШ-та кезінде абоненттердің геолокациясын сатқан

Қазақстандық байланыс операторлары жеке ақпараттан қалай ақша тауып жүр

Алдыңғы мақалада цифрлық із деген не және байланыс операторлары адам туралы қандай ақпарат жинай алатынын қарастырған едік. Сондай-ақ бұл деректер бөтен қолға түссе не болатынын айтқанбыз. Енді басқа елдерде бұл мәселеге қалай қарайтынын және мұндай деректерді пайдалануға қатысты қандай ережелер қалыптасып жатқанын қарастырайық.

Американың тәжірибесі көрсеткендей, оператор жарнама берушіге адамның аты-жөні мен телефон нөмірін бермеген күннің өзінде, оның қай жерде жүргені туралы ақпарат бере алады. Мобильді оператор телефонның қандай базалық станцияларға қосылғанын біледі. Егер мұндай деректер ұзақ уақыт бойы жиналса, адамның жүріп-тұруы туралы толық ақпарат алуға болады: оның қайда тұратыны, қайда жұмыс істейтіні, кешкі уақытта қайда болатыны және қай жерлерге баратыны. Бұл енді жай ғана техникалық із емес, таза іздің өзі.

2024 жылғы сәуірде АҚШ-тың Федералдық байланыс комиссиясы (FCC) AT&T, Sprint, T-Mobile және Verizon компанияларына жалпы сомасы шамамен 200 млн долларға жететін айыппұл салды. Реттеуші орган операторлардың абоненттердің жүрген жері туралы деректерді үшінші тарапқа келісімсіз бергенін және бұл ақпаратты қорғамағанын анықтады. Сөйтсе, деректер алдымен агрегаторларға берілген, кейін ол басқа компаниялардың қолына түскен. АҚШ заңнамасында Communications Act-тің 222-бөлімі операторларға клиенттер туралы белгілі бір ақпараттың құпиялылығын сақтауды және заңда көзделген жағдайларда оны пайдалану немесе жария ету үшін келісім алуды міндеттейді.

Американың тәжірибесі операторлармен ғана шектелмейді.

2021 жылы АҚШ-тың Федералдық сауда комиссиясы (FTC) AT&T Mobility, Verizon Wireless және T-Mobile сияқты ірі интернет-провайдерлерінің жұмысын зерттеді. Сөйтсе, кейбір компаниялар клиенттер туралы көп ақпарат жинап, түрлі сервистерден алынған деректерді біріктіріп, оларды жарнамалық таргетинг үшін пайдаланған екен. Зерттеу барысында геолокация туралы деректерді үшінші тараптарға беру мәселесі де көтерілді.

Одан кейін америкалық биліктің назары data brokers деп аталатын – деректердің үлкен массивтерін жинап, қайта сатумен айналысатын компанияларға ауды.

2024-2026 жылдары FTC геолокациямен жұмыс істейтін бірнеше компанияға қатысты шешімдер қабылдады. Атап айтқанда, X-Mode/Outlogic компаниясына адамдардың жүріп-тұруын және қайда барғанын бақылауға мүмкіндік беретін деректерді сатуға немесе беруге тыйым салынды. 2026 жылы Kochava компаниясына да осындай шектеулер қойылды.

Американың тәжірибесі біртіндеп «ақпарат кімнің қолында?» деген қарапайым сұрақтан деректерді кім жинайды, не үшін жинайды, кімге береді және адам өз деректерінің қалай пайдаланылатынын іс жүзінде бақылай ала ма деген мәселелерге ойысты.

Ал Қазақстанда жағдай қандай?

Қазақстанда да заңнама жалпы жағдайда дербес деректерді жинау мен өңдеу үшін субъектінің келісімі қажет екенін, ал деректерді пайдалану оларды жинау кезінде мәлімделген мақсаттарға сәйкес келуі тиіс екенін негізге алады. Заң үшінші тұлғаларға деректерді беру және оларды трансшекаралық жолмен беру талаптарын жеке белгілейді.

Сонымен бірге қазақстандық мобильді операторлар аудитория туралы деректерді коммерциялық құралға айналдырып үлгерді.

Мысалы, Kcell бизнеске Kcell Contact сервисін ұсынады. Жарнама беруші аудиторияны қала, орналасқан жері, болжамды табысы, жасы, жынысы, қызығушылықтары, роумингті пайдалану фактісі және құрылғы түрі бойынша таңдай алады. Одан кейін оператор таңдалған аудиторияға SMS-хабарламалар жібереді. Kcell компаниясының өзі қызығушылықтарды болжау абоненттің желідегі белсенділігі негізінде жүзеге асырылатынын мойындайды.

Kcell-де Digital Target сервисі де бар. Ол цифрлық ортада жарнаманы қызығушылықтары, жасы, жынысы, табысы, құрылғысы және басқа да параметрлері бойынша таргеттеуге мүмкіндік береді. Қызмет сипаттамасында аудитория ID-сын қалыптастыру және оны Facebook, Instagram және TikTok жарнамалық жүйелеріне жүктеу туралы айтылады.

Тағы бір сервис – Target Call. Ол ондаған критерий бойынша мақсатты аудиторияны қалыптастырып, Kcell-дің техникалық шешімі арқылы қоңырау шалуға мүмкіндік береді.

Яғни жарнама берушілерге аты-жөні мен телефон нөмірлері көрсетілген базаларды берудің қажеті жоқ. Оператор аудиторияның қажетті сегментін өзі анықтап, содан кейін жарнамалық хабарламаны сол аудиторияға жеткізе алады. Осы жерде Американың тәжірибесінен шыққан басты сұрақ туындайды: адам өз деректерін жинауға және өңдеуге келісім берсе де, нақты қандай мәліметтер пайдаланылатынын және неге келісім беріп отырғанын қаншалықты түсінеді?

Жалғасы бар.

АЛЫП-ҚОСАРЫҢЫЗ БОЛСА, ТАЛҚЫЛАЙТЫН TELEGRAM КАНАЛЫМЫЗ БАР!